MOKGADI MONYEPAO
MANKWENG: Re phela mehleng yeo lefase ka bophara le lebanego le mathata a mantši a go akaretša
phetogo ya leratadima (klaemete) le tlhaelelo ya enetši. Ka lebaka leo, dinaga tše dintši di thomile go
nyaka ditsela tše dingwe tša enetši tšeo di hlwekilego. E nngwe ya ditharollo tše di tšwelago pele ke
tšhomišo ya enetši ya haetrotšene (hydrogen), yeo e tšwelago pele ka thušo ya diphatišišo tša
borasaense ba go swana le Moprofesa Kwena Modibane go tšwa Yunibesithing ya Limpopo.
Haetrotšene ke mohuta wa enetši wo o hlwekilego ka gobane ge o dirišwa, ga o tšweletše mekgwa ya
moya wa ditšhila wa khabone (carbon) yeo e senyago tikologo eupša go na le moo e tšweletšago meetse
feela. Se se dira gore e be mothopo wo bohlokwa kudu mo ntweng kgahlanong le tšhilafatšo ya moya le
phetogo ya leratadima.
Diphatišišo tša moprofesa Modibane di lebane kudu le go kaonafatša mekgwa ya tšweletšo ya
haetrotšene ka ditsela tšeo di bolokegilego le tša go šomiša methopo ya tlhago bjalo ka letšatši le phefo,
mokgwa wo o bitšwago haetrotšene ya botalamorogo (green hydrogen). Tshepedišo ye e bitšwago go
phstlola ka mohlagase (electrolysis), e akaretša go aroganya meetse go ba haetrotšene le oksitšene ka
go diriša mohlagase. Se se fokotša tšhilafatšo gomme se thekga tšhomišo ya enetši yeo e swarelelago.
Ka ntle ga tšweletšo, go boloka le go sepetša haetrotšene ke dikarolo tše dingwe tše bohlokwa tšeo di
nyakago diphatišišo. Ka gobane haetrotšene ke kgase (gas) ye bobebe kudu, go thata go e boloka. Le ge
go le bjalo, borasaense ba tšwela pele go hwetša ditsela tše mpsha tša go e boloka ka polokego le go e
diriša ka katlego.
Go feta moo, haetrotšene e ka šomišwa mafapeng a mantši. E ka dirišwa go tšweletša mohlagase, go
sepetša difatanaga le go šomišwa diintastering tše bjalo ka tša tšhipi le dikhemikhale. Se se bontšha
gore ke mothopo wa enetši wo o nago le bokgoni bjo bogolo bja go fetoša maphelo a batho le ekonomi.
Mo Afrika Borwa, diprojeke tša haetrotšene di ka thuša kudu go fokotša go ithekga ka malahla le go
hlola mešomo ye mefsa. Diphatišišo tše tša Moprofesa Modibane di kgatha tema e kgolo go netefatša
gore naga e šomiša theknolotši ye ka tsela ye e loketšego maemo a yona. Modibane o re “Se bohlokwa
gape ke gore tsebo ya saense e swanetše go fihlelela batho ka moka. Go hlaloša dinyakišišo tše ka
maleme a gae go thuša setšhaba go kwešiša le go tšea karolo ditabeng tša saense le theknolotši.”
Ka kakaretšo, enetši ya haetrotšene ke tsela e mpsha ya bokamoso bjo bo hlwekilego le bjo bo
swarelelago. Ka thušo ya borasaense, go na le tshepo ya gore lefase le tla hwetša tharollo ya mathata a
enetši le tikologo. Go tšwela pele ga diphatišišo tše go tla aga bokamoso bjo bobotse go meloko ye e
tlago.
