MOKGADI MONYEPAO
MANKWENG: Lefapa la Khemistri la Yunibesithi ya Limpopo le tšeya dikgato tše bohlokwa ntweng
kgahlanong le a mangwe a malwetši a mašoro ao a amago lefase. Go dirwa diphatišišo tše bohlokwa
tša go nyaka dihlare tše mpsha tšeo di ka thušago go alafa malwetši a mantši ao a tshwenyago batho
mo nageng le lefaseng ka bophara. Malwetši ao a akaretša TB (tuberculosis), letadi goba malaria,
kankere le bolwetši bja swikiri (diabetes).
Sehlopha sa bafatišiši se šoma ka thata go hwetša mekgwa ye mekaone ya kalafo le go kaonafatša
dihlare tšeo di šetšego di le gona mmarakeng. Gape, sehlopha se se na le boikarabelo bja go ruta le go
hlahla baithuti ba Master’s le PhD gore e be borasaense ba ka moso bao ba tlago kgona go lebana le
ditlhotlo tša bophelo tša lefase le go hwetša tharollo.
Sehlopha se se tsepeletše kudu go malwetši ao a sa dutšego a tshwenya naga ya Afrika Borwa le
lefase ka bophara. Le ge go na le tšwelopele mo kalafong ya mehleng yeno, malwetši a mantši a sa
nyaka nako e telele go fola goba ya ba kalafo goba go laolwa bophelo ka moka.
Mofahloši wa Khemistri, Profesara Winston Nxumalo, o re, “Maikemišetšo ke go hlama dihlare tšeo
di šomago gabotse gape tšeo di se nago kotsi le tšeo di ka fokotšago nako ya kalafo.”
Gabjale kalafo ya TB e tšeya dikgwedi tše tshela go ya go tše senyane go ya ka mohuta wa TB.
Kalafo ya letadi (malaria) yona gantši e nyaka meriana makga a mmalwa. Se se ka ba bothata go
balwetši, kudu bao ba dulago mafelong ao go lego thata go fihlelela ditirelo tša maphelo. Ka lebaka
leo, bafatišiši ba leka go hwetša dihlare tšeo di ka fokotšago nako ya kalafo le go nolofatša bophelo
bja balwetši.
Go ya ka Nxumalo, go fokotša nako ya kalafo ke se sengwe sa dilo tše bohlokwa tšeo ba di
lebantšego. “Go ka ba botse kudu ge go ka ba le sehlare seo se alafago TB ka nako e kopana goba
sehlare sa tekanyo (dose) e tee sa letadi (malaria),” a realo.
Mo tabeng ya bolwetši bja swikiri, balwetši ba swanetše go nwa dihlare letšatši le letšatši bophelo ka
moka. Sehlopha sa bafatišiši se leka go hwetša tharollo yeo e ka fokotšago go itshepa meriana
bophelo ka moka. Le mo dipatišišong tša kankere, maiteko a lebantše go hwetša kalafo yeo e
kaonafetšego yeo e ka šomago gabotse le go fokotša ditlamorago tše mpe.
Karolo e bohlokwa ya mošomo wo ke go lekola dimolekhule tše nnyane laporathoring. Dimolekhule
tše di swana le tšeo di hwetšwago mo dihlareng tša gonabjale eupša di a kaonafatšwa gore di šome
gabotse le go fokotša kotsi go balwetši. Dimolekhule tše di lekwa ka kelotlhoko ke ditsebi tša
thutaphelo goba payolotši (biology) go bona ge e ba di ka lwantšha malwetši ka ntle le go gobatša
mebele ya batho. Se bohlokwa ke gore sehlare se sengwe le se sengwe se swanetše go ba se
bolokegile pele se ka dirišwa go batho.
Ka ntle le diphatišišo tša laporathori, sehlopha se gape se šoma le dingaka tša setšo ka go diriša
mekgwa ya tsebo ya setšo. Se se bolela gore meriana ya setšo le yona e lekolwa ka mokgwa wa
saense go bona ge eba e bolokegile le gore na e ka thuša balwetši na.
“Re leka go hlahloba meriana ya setšo go bona ge eba e bolokegile le gore na e na le mehola efe go
batho,” gwa realo Nxumalo.
Batho ba bantši, kudu metsemagaeng, ba ithekgile ka meriana ya setšo ka lebaka la gore e hwetšagala
gabonolo. Ka lebaka leo, go kopanya tsebo ya setšo le saense go ka thuša go hwetša ditharollo tšeo di
šomago gabotse go batho ka moka.
Mošomo wo o dirwago Yunibesithing ya Limpopo o fa kholofelo ya gore nakong yeo e tlago, go tla
ba le dihlare tše di šomago gabotse, tšeo di bolokegilego le tšeo di ka fihlelelwago ke batho ba bantši.
Diphatišišo tše di ka fetola maphelo a batho le go kaonafatša maemo a maphelo mo nageng le
lefaseng ka bophara.
