MOKGADI MONYEPAO
Go na le tumelo yeo e tshwenyago yeo e phatlaletšego le naga ka bophara ya gore oli ya ditransfoma
(transformer oil) ka dirišwa go alafa bolwetši bja marapo (arthritis) le go tloša madimabe / senyama
mothing. Nnete ke gore oli ye e kotsi kudu go bophelo bja batho le tikologo.
Kgoro ya Dithokgwa, Boreahlapi le Tikologo (DFFE) e ntšhitše temošo e maatla kgahlanong le
tšhomišo ya oli ya transfoma. Oli ya transfoma ga se ya direlwa go dirišwa mmeleng wa motho – e
diretšwe ditransfoma le dicapacitor tša mohlagase gammogo le ka ditshepedišo tša haeteroliki. E
diretšwe mešongwana ya intasteri. Ka go realo, e na le dikhemikhale tše kotsi tšeo di bitšwago
Polychlorinated Biphenyls (PCBs), tšeo di tsebjago bjalo ka “dikhemikhale tša go ya go ile” (forever
chemicals).
Dikhemikhale tše ga di felele gabonolo gomme di ka dula tikologong mengwaga e mentši. Ge oli ya
transfoma e dirišwa ka tsela ye e fošagetšego – ge e tšhollwa, e hlapa mmele goba e lahlwa ka tsela ye
e sa swanelago – e šilafatša mobu le meetse gomme ya phatlalala le tikologo.
Mo meetseng, diPCB di kgona go tsena diphedi tše nnyane tšeo di lewago ke dihlapi gomme tša ama
ketwane ya dijo (food chain) gampe. Tshepetšo ye e bitšwa bioaccumulation moo dikhemikhale tše tše
kotsi di hwetšwago diphoofolong le bathong bao ba jago dijo tšeo di kgotletšwego ke dikhemikhale.
Diphatišišo di bontšhitše gore go phatlalala go diPCB go ka baka mathata a magolo a maphelo go
akaretšwa go senyega ga tshepedišo ya go lwantšha malwetši, mathata a pelego, mathata a monagano
le a dihormone. Se se tshwenyago kudu ke gore diPCB di ka baka le kankere.
Le ge go le bjalo, go na le batho bao ba kgopelago oli ye go bašomi ba masepala ba nagana gore e ka
alafa malwetši. Se se bontšha bothata bja tshedimošo ye e fošagetšego mabapi le kalafo ya malwetši.
Kgoro e eletša bašomi ba dimasepala gore ba se fe setšhaba oli ya ditransfoma, ka gobane se se ka
beya maphelo a setšhaba kotsing.
Ge a bolela ka taba ye, Michael Mokoena o rile:
“Oli ya ditransfoma ga se ya direlwa go dirišwa ke batho. Go e tsenya mmeleng, go beya motho
kotsing ya dikhemikhale tše kotsi tšeo di ka bakago mathata a magolo a maphelo. Re kgopela setšhaba
go emiša mokgwa wo le go nyaka kalafo ya maleba go dingaka ge ba na le malwetši”.
Afrika Borwa le yona e šoma go fediša diPCB bjalo ka karolo ya boikgafo bja yona go Tumelelano ya
Stockholm ka Dikgotledi tšeo di Tšwelago pele tša go Phela (Stockholm Convention on Persistent
Organic Pollutants). Melawana ye e šetše e le gona go fokotša tšhomišo ya dikhemikhale tše gomme
dimasepala di thušwa go di tloša ditšhabeng ka tsela ye e bolokegilego.
Oli ya ditransfoma e diretšwa metšhene e sego batho. Setšhaba se eletšwa go šomiša dikalafo tšeo di
bolokegilego le tšeo di netefaditšwego gomme se etele dingaka go feta go ithekga ka dilo tše kotsi.
Tshedimošo yeo e fošagetšego e phatlalala ka lebelo eupša le tsebo e ka phatlalala ka lebelo leo le
swanago. Ka go abelana ka tsebo ya nnete, re ka šireletša rena, malapa a rena le setšhaba ka kakaretšo.
Molaetša o bonolo: oli ya ditransfoma ke ya metšhene e sego ya batho!
