Pego ya ‘Daily Investor’ ya 05 Mosegamanye 2026 e a hlobaetša. Pego ye e šišinya gore maemo a thuto ya motheo ya setšhaba mo Afrika Borwa, bakeng sa go kaonafala le go matlafala, a phuhlame fao palo ya go feta 85% ya dikolo, di hlakahlakanego (dysfunctional). 15% ya dikolo tšeo di šomago gabotse, ke tšeo di balwago magareng ga tše dikaonekaone lefaseng tšeo bontši bja tšona e lego dikolo tša praebete le tšeo peleng di bego di bitšwa tša Model-C.
Ge Afrika Borwa e tsena go temokrasi ka 1994, e humane dihlopha tše pedi tše tša dikolo. Mmušo wa temokrasi ga se wa kgona go tswalela sekgoba magareng ga dihlopha tše tše pedi. Ka dipholisi tša wona tšeo di akaretšago 80% ya dikolo tša go se lefiše sekolofisi, mmušo o buletše mašabašaba a barutwana go fihlelela thuto – yeo e lego taba e botse. Fela morero wa go bulela batho mejako ya thuto, ga o sepelelane le peeletšo yeo e dirilwego go tlhahlo ya barutiši le kaonafatšo ya dithuto tšeo di rutwago ka diphapošing. Se se theošitše boteng (boleng) bja thuto.
Ge a bolela ka setswalle sa thuto le ekonomi, raekonomimogolo wa Econometrix, Dr Azar Jammine, o re: “Go hlolegile maemo a ntikadiko e šoro (vicious cycle) mo Afrika borwa nako ya go feta mengwaga e lesome fao ekonomi e sa kgonego go metša bašomi bao ba lego gona. Maemo a a mpefetše kudu mo mengwageng e lesome ya go feta fao palo ya batho ba go hloka mešomo e golelago godimo ngwaga ka ngwaga. Seo dipalopalo di re laetšago sona ke go re bofokodi bja thuto bo letše tabeng ya gore bontši bja barutwana ga bo dire dithuto tšeo di ba išago makaleng a ekonomi ao mešomo e tšweletšwago e bile e nyakegago gona. Bjo ke bothata bjo mašeleng a nnoši a ka se kgonego go bo rarolla ka ge bo nyaka phetogo ya tšeo di rutwago.
“Makala ao a golago ka lebelo mo ekonoming ya Afrika Borwa, ke ao a nyakago kwešišo ya Mmetse (Dipalo) ka mekgwa e mentši. Bjalo ka thuto, Mmetse ga o feela mabapi le go bala dipalo eupša gape o mabapi le mekgwa yeo batho ba sekasekago mathata, mekgwa yeo batho ba naganago ka ditsela tša go rarolla mathata, tatelano ya dikgopolo go fihlelela karabo goba tharollo ya mathata. Makala a ekonomi ya Afrika Borwa ao a golago le go hlola mešomo, a nyaka bašomi bao ba kgonago go lemoga mathata ao a lego gona ekonoming, go nyaka dikarabo goba ditharollo le go phethagatša ditharollo tšeo di utolotšwego tša mathata. Lenaneothuto la Afrika Borwa ga le abe bokgoni bjo bobjalo ka mo go lekaneng,” Ngk. Jammine a hlalosa.
Afrika Borwa ke e nngwe ya dinaga lefaseng tšeo di dirišago tšhelete e ntši kudu go merero ya thuto fela ke e nngwe ya dinaga tša go ba le thuto ya maemo a tlase go fetišiša ge e bapetšwa le dithaka tša yona. Bontši bja tšhelete bo dirišetšwa merero ya taolo bjalo ka tefo ya megolo ya bašomi le ditlabakelo tša mošomo. Le ge go le bjalo, bontši bja tšhelete ga bo dirišetšwe go kaonafatša bokgoni bja barutiši le ditlabakelo tša go kaonafatša tšeo di diregago ka diphapošing.
Ge a bolela ka bothata bja thuto, Tona ya maloba ya Matlotlo, Trevor Manuel, o re: “Karolo ya bothata bja rena mo Afrika Borwa ke gore ga se ra ka ra tsitsinkela ka mo go lekanego gore na phetošo ya lenaneothuto e mabapi le eng. Bothata bja dihlopha tše pedi tša dikolo ga se bja ka bja rarollwa. Mola go fihlelela 80% ya dikolo tšeo di sa lefego sekolofisi e le taba e botse, gantši se se šupa koketšego ya go se rutwe ga Mmetse, Saense le dithuto tša khompyutha dikolong, e lego tšona tšeo mešomo le ekonomi di di nyakago. Ka gona, kgopolo ye ya go fetola lenaneothuto ke taba yeo e re paletšego mo Afrika Borwa. Ge Bantu Education e tsenywa tirišong ka 1953, nepo ya yona e be e le go ntšha bokgoni bja dipalo ka sekolong gomme le gonabjale ka 2025, bokgoni bja mmetse ga bo gona ka dikolong. Re ntšhitše bokgoni bja mmetse ka gare ga meloko e mentši ya go latelana gomme le bjale bokgoni bja mmetse ga bo gona, e lego taba yeo e phuhlamišitšego boteng (boleng bja thuto ya rena ka dikolong,”
Mothopo: https://dailyinvestor.com/south-africa/141774/over-85-of-south-african-schools-are-dysfunctional/
